“Slecht in lezen? Geen probleem, ze haalt het wel weer op met haar debat!”

Meisje bij een boekenkast
Essentiële vaardigheden missen geen probleem?

Ik mocht een training over formatief evalueren geven ergens in het zuiden van Nederland. We hadden het over écht leren. Het type leren waarbij je doorgaat totdat je iets voldoende beheerst. Ik behandelde een casus van Alissa (niet haar echte naam), een leerling die uitermate veel moeite had met lezen, maar een supervaardig debater was. Een oudere docent Nederlands zag het probleem niet: “Zolang ze voor de andere vaardigheden voldoendes haalt is er voor Alissa niks aan de hand. Niemand kan overal goed in zijn.” Maar willen we echt leerlingen afleveren die een essentiële vaardigheid als lezen tot het eind van hun schoolcarrière niet voldoende beheersen?

Binnen een puur summatief toetssysteem kan Alissa tot het eind van haar schoolcarrière moeite houden met lezen, zonder uitgedaagd te worden daar iets aan te doen. Dit geldt ook in veel andere situaties en bij veel andere vakken. Wat te denken van een leerling die geen statistiek beheerst bij wiskunde A, of een leerling die geen percentages kan berekenen bij economie? Zelf had ik het bij Frans, een vak dat ik nota bene met een ruime 8 afsloot. Die 8 zei werkelijk niks over mijn mondelinge taalvaardigheid, want eenmaal in Frankrijk kon ik amper de weg vragen. Het probleem zit zowel in het cijfersysteem zelf als in de manier waarop leraren en leerlingen er op scholen mee omgaan.

Het cijfersysteem zelf roept om twee redenen dit type problemen op. In de eerste plaats is een cijfer een zeer beperkte symbolische weergave van de werkelijkheid. Een 7,3 voor Nederlands of voor willekeurig welk ander vak zegt eigenlijk niks over de mate van beheersing van het vak zelf. Toch hebben veel mensen in Nederland er het beeld bij dat iemand die dat cijfer gehaald heeft een behoorlijk niveau binnen dat vak heeft. Dit blijkt dus niet altijd te kloppen. Ten tweede is de manier waarop een cijfer wordt gegeven en datgene wat getoetst wordt ook zeer divers, soms zelfs binnen dezelfde school. Bij de talen zijn er bijvoorbeeld secties die werken met de norm van 80% goed is een 6, terwijl ik ook secties ken die voor 50% goed een 6 geven. Je kunt je dus afvragen waar een cijfer echt voor staat en of rapportcijfers echt de beste manier zijn om leerresultaten weer te geven.

Het tweede euvel met cijfers en leerresultaten is hoe de scholen en docententeams er mee omgaan. Stimuleer je bijvoorbeeld dat leerlingen minimaal een 7 halen voor alle vakken, of ga je een leerling helpen bij het berekenen van het cijfer dat hij minimaal moet halen om zijn gemiddelde op te halen? Dit laatste kan bijvoorbeeld gebeuren op de rapportenvergaderingen. Het gaat dan niet om het leren zelf of het leerresultaat, maar puur om het minimale gemiddelde dat een leerling moet halen en of de betreffende docent de leerling in staat acht dat minimale cijfer te halen. Ook gaan veel gesprekken op de rapportenvergadering over eventuele compensatie. Binnen een dergelijk systeem bevorder je het dat Alissa nooit beter wordt in lezen en kijk je vooral naar haar mogelijkheden voor compensatie.

En de oplossing? Het gaat hier om een systeem dat al heel lang zo functioneert, dus een snelle oplossing lijkt niet voorhanden. Het begint ermee dat je je bewust bent van de nadelen van de cijfercultuur zoals we die nu zien op veel scholen. Daarnaast kan formatief evalueren een fantastische oplossing bieden, want daar draait het om leerdoelen en het bereiken daarvan. Binnen een formatieve setting zou Alissa erachter komen dat ze nog moeite heeft met lezen. De docent zou samen met haar gaan kijken wat goed kunnen lezen eigenlijk inhoudt en waar Alissa straks aan kan merken dat ze dat kan (succescriteria). Alissa zou dan hard gaan trainen met leesteksten en haar leraar zou haar feedback geven, tijdens en na het trainen. De lat zou steeds iets hoger komen te liggen, zodat Alissa steeds complexere teksten aan kan. Uiteindelijk zou Alissa de school niet alleen verlaten met een diploma, maar ook met een hoger niveau voor lezen dan binnen het huidige systeem vaak het geval is.