Toetsanalyse en toetsbespreking en waarom het meestal niet formatief is

Docent aan het werk
Welke vorm van evaluatie gebruik jij?

De meeste leraren die ik ken doen aan een bepaalde vorm van evaluatie na een toets, zoals klassikale toetsbespreking of het invullen van een toetsanalyseformulier. Ze hopen dat leerlingen op deze manier beter gaan leren en bij de volgende toets hoger zullen scoren. Je leert toch immers het meeste van je fouten? Toch levert evaluatie na de toets vaak heel weinig op en zie je leerlingen dikwijls met weinig motivatie hun eigen toetsen doornemen. Bij klassikale bespreking van een toets lijkt een eventuele positieve bijstelling van het eigen cijfer het enige dat telt voor de leerlingen. Hoe kan dit en wat kun je eraan doen?

Ik vond het aanvankelijk best frustrerend. Ik had een toetsanalyseformulier ontwikkeld. Het stond vol met prachtige reflectievragen van het type: waar was je tevreden over, waar was je niet tevreden over en wat ga je de volgende keer anders doen? Deze formulieren liet ik de leerlingen invullen bij het teruggeven van de toets. De formulieren nam ik in en verzamelde ik in een map. Het voelde allemaal echt heel professioneel. Vooral als ik met mijn mappen naar de rapportenvergadering kwam. Uiteraard ging ik ervan uit dat de leerlingen hierdoor veel beter zouden gaan scoren bij een volgende toets. Maar het kwam niet uit, de antwoorden op het formulier waren vaak extreem kort. Verder hadden ze de diepgang van wat je bij de gemiddelde rapportenvergadering hoort: harder werken, meer leren, beter je best doen…

Natuurlijk heb ik nog geprobeerd de zaak op te krikken door bijvoorbeeld bonuspunten te geven voor een extra goede analyse. Dat leverde inderdaad langere antwoorden op bij de reflectieformulieren. De resultaten werden er echter niet anders of beter van. Ik ben definitief met de toetsanalyses gestopt toen ik bij dezelfde leerling tot drie keer toe dezelfde mooie diepzinnige antwoorden op de reflectieformulieren tegenkwam, maar geen enkele verbetering zag in de leerresultaten. Hoe komt het dat deze vorm van evaluatie na de toets vaak geen enkel effect heeft?

Cijfers hebben een zeer sterke symbolische waarde. Zo sterk dat de meeste leerlingen alleen nog maar het cijfer zelf zien en het volledig loskoppelen van hoe ze het behaald hebben, of waar het ook alweer voor stond. Zelf heb ik het vwo afgesloten met een 8 voor Frans, logisch toch voor iemand die Frans gaat studeren? Bij mijn eerste zomerbaan in Frankrijk kwam ik erachter dat die 8 niks zei over mijn mondelinge taalvaardigheid, want letterlijk iedereen ging Engels of een vorm van gebarentaal tegen mij praten. Het cijfer zei in dit geval niks over wat ik echt kon, toch voelde het heel stoer dat ik een 8 had op mijn eindlijst en ik moest dus best wat overwinnen om mijn échte niveau qua spreekvaardigheid onder ogen te zien en ermee aan de slag te gaan. Gelukkig had ik goede docenten bij de studie Franse taal- en letterkunde.

John Hattie en Shirley Clarke formuleren het probleem met cijfers als volgt: ‘Grades encourage students to develop ego-related mindsets rather than task-related mindsets. Grades often tell the student ‘the work is over’. (Hattie and Clarke 2019)

Dus vanaf het moment dat het cijfer gegeven is, stopt bij de meeste leerlingen het leerproces. Dat zit ook al verpakt in de eigenlijke betekenis van het woord summatief. Summa betekent namelijk totaal, som, en daarnaast ook top. Een toets moet dus eigenlijk een topervaring zijn, waar je langzaam naartoe werkt. Evaluatie moet al vóór de toets plaatsvinden in de vorm van formatieve activiteiten.  Daarom ben ik van mening dat meer toetsen geven geen enkel effect heeft, want je creëert alleen maar meer topervaringen voor de leerlingen. Ik zie meer heil in het creëren van meer leerervaringen voor de leerlingen. Daarom evalueer ik tegenwoordig al ruim voor de toets met mijn leerlingen hoe ze ervoor staan. Dit doe ik onder andere door feedback te geven tijdens het leren zelf en door regelmatig samples van werk te bespreken met de leerlingen. Het aantal summatieve toetsen heb ik sterk teruggebracht, maar leerlingen scoren veel beter omdat ze al tijdens het leerproces weten wat er van hen verwacht wordt.