Wat is er mis met formatief toetsen?

Formatief toetsen. Veel onderwijsmensen hebben het erover. Het wordt soms zelfs gepresenteerd als alternatief voor summatief toetsen. Maar is het eigenlijk wel de juiste term?

Pas hoorde ik een teamleider zeggen dat haar docenten in deze coronatijd maar formatieve toetsen moesten geven in plaats van toetsen voor een cijfer dat écht meetelt. Alsof er twee soorten toetsen zijn. Aan de ene kant is er de summatieve toets, wat wil zeggen: een toets met een cijfer dat meetelt. Aan de andere kant is er de formatieve toets, wat een idee oproept van: een toets waarvan het cijfer, als dat al gegeven wordt, niet meetelt. Het klinkt bijna alsof het leren er ook niet meer toe doet. Volgens mij is dat wel de laatste associatie die we zouden willen oproepen.

Maar is er wel sprake van een echte tegenstelling tussen formatief en summatief? Ook in een formatieve cultuur is het heel normaal om een periode van leren af te sluiten met een summatieve toets. Het resultaat van deze toets geeft aan óf en hoe goed de leerdoelen bereikt zijn. Zo’n eindtoets of meesterproef zal er wel altijd blijven, ook op scholen waar ze al heel ver zijn met formatief handelen. Het geeft het kwalificerende aspect van het onderwijs zijn waarde. Dankzij zo’n summatieve toets weet iedereen dat een leerling aan bepaalde eisen voldoet. Er is dus helemaal geen sprake van een tegenstelling tussen enerzijds formatief toetsen en anderzijds summatief toetsen. Sterker nog, formatief handelen is er juist ook op gericht de kans op succes bij de summatieve toets zo groot mogelijk te maken.

Maar ik heb nog een derde bezwaar tegen de term formatief toetsen. Het suggereert namelijk dat het vooral gaat om toetshandelingen, terwijl ik er stellig van overtuigd ben dat het formatieve proces uit veel meer ingrediënten en didactische handelingen bestaat. Wat te denken van leerdoelen en succescriteria? Het zijn twee essentiële onderdelen van het formatieve leerproces, maar ze hebben nog niet veel met toetsen te maken. En neem nou feedback. Als een leerling alleen feedback krijgt op zijn resultaten bij een formatieve toets, zou dat een gemiste kans zijn. Feedback geef je namelijk het liefste zo snel mogelijk, dat wil zeggen tijdens het werken aan leerdoelen. Dan kun je als docent ook het beste bijsturen en feedback geven op zaken als leerhouding en aanpak, want je ziet het voor je ogen gebeuren. De term formatief toetsen suggereert ten onrechte dat de leerling deze feedback pas krijgt na afloop van de formatieve toets. 

Zullen we het voortaan maar hebben over formatief werken of formatief lesgeven? Deze termen dekken veel meer de lading van écht leren, waar het ons volgens mij allemaal om te doen is.